Asbestli Balatalar Nerelerde Kullanılmış Olabilir?

Otomotivden Vinçlere, Asansörlerden Jeneratörlere Gizli Bir Tehlike

Sessiz ama Yaygın Bir Risk

Asbest, yüksek ısıya dayanımı, sürtünme katsayısı ve düşük maliyeti nedeniyle özellikle frenleme ve kavrama sistemlerinde onlarca yıl boyunca yoğun şekilde kullanılmıştır. Günümüzde yasaklanmış olmasına rağmen, eski ekipmanlar ve yapılar içinde hâlâ ciddi bir risk kaynağı olmaya devam etmektedir.

Bu yazıda, asbestli balataların hangi alanlarda kullanılmış olabileceğini, hangi ekipmanların risk taşıdığını ve neden hâlâ dikkat edilmesi gerektiğini ele alıyoruz.

1. Otomotiv Sektörü

Fren Balataları

1970’lerden 2000’li yılların başına kadar:

• Binek araçlar

• Kamyonlar

• Otobüsler

• Traktörler

için üretilen fren balatalarının büyük kısmı asbest içermekteydi.

Neden asbest kullanıldı?

• 500–800 °C’ye dayanım

• Aşınmaya karşı direnç

• Sessiz frenleme

• Ucuz üretim

⚠️ Risk noktası:Balata değişimi, taşlama, basınçlı hava ile temizlik → yüksek lif yayılımı

Debriyaj (Kavrama) Balataları

• Manuel şanzımanlı araçlar

• Ağır vasıtalar

• İş makineleri

Debriyaj disklerinde kullanılan sürtünme yüzeyleri sıklıkla krokidolit veya krizotil asbest içermiştir.

2. Asansör Sistemleri

Asansör Fren ve Tutucu Mekanizmaları

Özellikle:

• 1980 öncesi binalardaki asansörler

• Yük asansörleri

• Sanayi tipi asansörler

Fren pabuçları ve balatalarında asbest kullanımı yaygındı.

⚠️ Önemli not:Asansör bakım ve modernizasyon çalışmalarında, balata sökümü sırasında kontrolsüz lif salınımı ciddi mesleki maruziyet yaratabilir.

3. Vinçler ve Kaldırma Ekipmanları

Vinç Fren Sistemleri

• Liman vinçleri

• Tersane vinçleri

• İnşaat vinçleri

• Köprülü vinçler

Bu sistemlerde:

• Yük tutma frenleri

• Acil durum frenleri

için yüksek sürtünme dayanımlı asbestli balatalar tercih edilmiştir.

⚠️ Özellikle:

• Eski liman tesisleri

• Sanayi bölgeleri

• Tersaneler

yüksek riskli alanlardır.

4. Jeneratörler ve Güç Üretim Sistemleri

Dizel ve Endüstriyel Jeneratörler

Bazı büyük jeneratörlerde:

• Mekanik fren sistemleri

• Aşırı hız koruma tertibatları

bulunur. Bu sistemlerde kullanılan fren balataları ve sürtünme plakaları asbest içerebilir.

📌 Özellikle:

• Hastaneler

• Fabrikalar

• Eski santraller

dikkatle değerlendirilmelidir.

5. Diğer Fren Tertibatlı Makinalar

Asbestli balata kullanımı görülebilecek diğer alanlar:

• Raylı sistem ekipmanları

• Madencilik makineleri

• Tekstil makineleri

• Pres ve ağır sanayi makineleri

• Gemi makineleri ve tersane ekipmanları

Asbestli Balatalar Neden Bugün Hâlâ Risk?

• Asbest zamanla yok olmaz

• Mekanik müdahalede lifler havaya karışır

• Solunan lifler:

  • Akciğer kanseri

  • Mezotelyoma

  • Asbestozis

riskini artırır.

⚠️ En tehlikeli durum:“Asbest olduğunu bilmeden” yapılan bakım, söküm ve tamir işlemleri.

Ne Yapılmalı? (Kısa Rehber)

✔️ 2004 öncesi ekipmanlar risklidir✔️ Fren, debriyaj, tutucu balatalar şüpheli kabul edilmelidir✔️ Numune alınmadan kesin karar verilmemelidir✔️ Söküm işlemleri yetkili ve kontrollü yapılmalıdır✔️ Analizler akredite laboratuvarlarda gerçekleştirilmelidir

Sonuç

Asbestli balatalar yalnızca otomobillerde değil; asansörlerden vinçlere, jeneratörlerden sanayi makinelerine kadar çok geniş bir kullanım alanına sahiptir. Günümüzde bu ekipmanların bir kısmı hâlâ aktif olarak kullanılmakta veya söküm aşamasına gelmektedir.

Bu nedenle, “balata” denildiğinde sadece otomotiv değil, tüm mekanik fren sistemleri akla gelmeli ve gerekli önlemler mutlaka alınmalıdır.

otomotiv balataları